Sen o interseksualności — co oznacza i jak go rozumieć

Dlaczego śnisz o interseksualności?

Budzisz się z poczuciem, że właśnie przeżyłeś coś bardzo intymnego i niejednoznacznego. We śnie ktoś — może Ty, może osoba bliska, może zupełnie nieznajoma — łączył w sobie cechy uznawane społecznie za męskie i kobiece. Ciało wymykało się prostym kategoriom. Po przebudzeniu zostaje zaskoczenie, czasem niepokój, czasem ulga, czasem ciekawość. To rzadziej zgłaszany temat niż lot czy upadek, ale gdy się pojawia, pamięta się go długo. Według klasycznej analizy „typowych snów” zespołu Schredla, sceny zawierające zmianę płci, ambiwalencję cielesną lub nietypową cielesność występują u około 4–6% dorosłych choć raz w życiu, a u osób wrażliwych psychicznie częściej (Schredl, Ciric, Götz i Wittmann, 2004).

Zacznijmy od tego, co interseksualność oznacza poza snem, bo bez tego trudno czytać symbol. Interseksualność to medyczne i społeczne pojęcie opisujące osoby, które przychodzą na świat z cechami płciowymi (chromosomalnymi, gonadalnymi, hormonalnymi lub anatomicznymi) niemieszczącymi się w typowych binarnych definicjach „męskie/kobiece”. Skala zjawiska jest większa, niż się wydaje — szacuje się, że dotyczy około 1,7% populacji, czyli częstości porównywalnej z liczbą osób z naturalnie rudymi włosami (Blackless i in., 2000). Ten kontekst ma znaczenie, bo tłumaczy, dlaczego mózg sięga po taki obraz: jest on nośnikiem napięcia między tym, co podzielone na pół, a tym, co całe.

Symbol bardzo łatwo zinterpretować źle. Sen o interseksualności nie jest zapowiedzią choroby, nie diagnozuje Twojej tożsamości i nie zdradza ukrytego pragnienia. To, co mówi większość współczesnych badań nad treścią snów, sprowadza się do tzw. hipotezy ciągłości: sny przedłużają temat, którym świadomie lub półświadomie zajmuje się Twoja głowa za dnia (Schredl i Hofmann, 2003). Jeżeli ostatnio czytałeś o prawach osób interseksualnych, oglądałeś film, słuchałeś podcastu o tożsamości płciowej, rozmawiałeś z kimś, kto przechodzi proces tranzycji — mózg ma materiał, z którego buduje nocną scenę. Tu nie ma magii, jest neuropsychologia.

Druga warstwa jest głębsza. Carl Gustav Jung pisał o anima i animus — wewnętrznym pierwiastku przeciwnym do społecznie przyjętej płci, który każdy z nas nosi w psychice. W snach coniunctio, czyli połączenie męskiego i kobiecego, jest klasycznym obrazem indywiduacji — procesu stawania się pełniejszą wersją siebie (Jung, 1968). W tym sensie ciało, które łączy oba bieguny, może być wyrazem psychicznej integracji: tych części Ciebie, które dotąd były rozdzielone — siła i czułość, twardość i wrażliwość, decyzyjność i empatia — zaczynają działać razem.

Trzecia, bardziej praktyczna interpretacja, zwraca uwagę na ciało jako takie. Współczesna psychologia snu, opisana m.in. przez Domhoffa (2003), pokazuje, że ciało we śnie często symbolizuje samoocenę, granice, akceptację siebie. Obraz cielesności wymykającej się jednoznacznym kategoriom może odzwierciedlać Twoje własne zmagania z przyjęciem czegoś w sobie, co uważasz za „inne” — niekoniecznie związane z płcią. Może to być wrażliwość, której się wstydzisz, ambicja, którą uważasz za niekobiecą, łagodność, którą uważasz za niemęską. Sen mówi: te cechy też do Ciebie należą.

Wreszcie warto wspomnieć rzecz, o której rzadko się pisze: część osób śniących o interseksualności sama jest w trakcie procesu rozpoznawania własnej tożsamości płciowej lub orientacji. Dla tych osób taki sen może być realną, a nie tylko symboliczną informacją od psychiki. Schredl (2014), analizując treści snów seksualnych i tożsamościowych, zwraca uwagę, że nocne narracje często wyprzedzają świadome rozpoznanie tematu. To ważne — niezależnie od tego, jak Twój sen się skończy w interpretacji, traktuj go życzliwie. Mózg rzadko wybiera obrazy przypadkiem.

Najczęstsze scenariusze

Widzisz osobę interseksualną

Spotykasz kogoś — w pociągu, na ulicy, w gabinecie lekarskim, czasem w intymnej sytuacji — i orientujesz się, że ta osoba łączy w sobie cechy obu płci. Reakcja we śnie bywa bardzo różna: zaciekawienie, lęk, fascynacja, czasem zawstydzenie. To najczęstszy wariant tego snu i zazwyczaj najmniej osobisty. Domhoff (2003) zauważa, że postaci pojawiające się w snach często reprezentują projekcję cech, które dostrzegamy w sobie, ale nie potrafimy ich jeszcze nazwać. Spróbuj zadać sobie pytanie: która cecha tej osoby najbardziej przyciągnęła Twoją uwagę? Odpowiedź często mówi więcej o Tobie niż o niej.

Sam jesteś osobą interseksualną

Patrzysz w lustro — i widzisz ciało, którego nie potrafisz jednoznacznie zaklasyfikować. Może odkrywasz to dopiero w połowie snu, może wiesz od początku. Ten wariant jest emocjonalnie najbardziej intensywny, bo bezpośrednio dotyka tożsamości. W ujęciu jungowskim odpowiada to spotkaniu z anima lub animus — częścią siebie, którą na jawie zwykle wypiera się lub rzutuje na innych (Jung, 1968). Jeżeli na co dzień jesteś osobą bardzo „twardą” w pracy, sen może domagać się przestrzeni dla łagodności. Jeżeli przeciwnie — jesteś osobą uważaną za „miękką”, sen może zwracać uwagę na potrzebę zdecydowania. To nie jest komentarz do Twojej płci na jawie. To komentarz do tego, jak rozdzielasz w sobie cechy, które nie muszą być rozdzielone.

Sen o badaniu medycznym

Jesteś u lekarza, dostajesz wynik, nagle dowiadujesz się, że Twój organizm jest „inny”. Ten scenariusz pojawia się szczególnie często u osób, które niedawno przeszły badania medyczne, USG, badania hormonalne, lub które zmagają się z niepewnością dotyczącą zdrowia reprodukcyjnego. Levin i Nielsen (2007) opisują koszmary medyczne jako jeden z sygnałów obciążenia afektywnego — sen przetwarza realny lęk przed nieprzewidywalną informacją od ciała. Jeżeli niedawno czekałeś na wyniki, to pierwszy trop. Jeżeli nie — sen może mówić o szerszym lęku przed odkryciem, że jesteś „nie taki, jak myślałeś”. To bardzo ludzkie i bardzo nocne pytanie: co jeszcze o sobie nie wiem?

Sen o transformacji ciała

Twoje ciało zmienia się w trakcie snu — pojawiają się piersi, znika zarost, pojawia się broda, znikają piersi. Ten wariant nie zawsze dotyczy interseksualności w ścisłym sensie, ale często jest opisywany razem. Schredl (2014) w analizie snów seksualnych i tożsamościowych pokazuje, że sceny zmiany płci pojawiają się u osób w okresach intensywnych zmian życiowych — nowa praca, koniec związku, przeprowadzka, narodziny dziecka. Ciało we śnie symbolizuje wtedy „ja”, które się reorganizuje. To, że obraz jest tak dosłowny i tak fizyczny, mówi o sile zmiany, nie o jej kierunku.

Sen o partnerze, który okazuje się osobą interseksualną

We śnie odkrywasz, że Twój partner lub partnerka ma cechy, których wcześniej nie znałeś. Reakcja we śnie często mówi więcej niż treść — czy reagujesz odrzuceniem, ciekawością, miłością, paniką? Ten wariant pojawia się u osób, które aktualnie odkrywają w bliskiej osobie coś, czego wcześniej nie widziały — niekoniecznie seksualnego. Mąż, który nagle okazuje się wrażliwszy, niż przypuszczałaś. Żona, która okazuje się bardziej zdecydowana, niż dotąd. Mózg dramatyzuje tę zmianę, zamieniając ją w dosłowny obraz cielesny. King i DeCicco (2009) opisują takie sny jako „korekcyjne” — pomagają zaktualizować obraz drugiej osoby zgodnie z nowymi obserwacjami z jawy.

Sen o dziecku

Śnisz, że Twoje dziecko — narodzone lub jeszcze nie — jest osobą interseksualną. Ten wariant jest szczególny, bo łączy lęk rodzicielski z głębokim symbolem. Często pojawia się u kobiet w ciąży, u par planujących dziecko lub u rodziców nastolatków zmagających się z tematem tożsamości. Yu (2010) w analizie powtarzających się typowych snów zauważa, że w okresie okołoporodowym sceny dotyczące „inności” dziecka są stosunkowo częste i prawie zawsze odzwierciedlają lęk antycypacyjny, nie przepowiednię. Jeżeli czekasz na dziecko, taki sen jest zwykłą wariacją na temat: „czy będę umiał go pokochać takim, jakie jest?”. Odpowiedź, którą daje sen, brzmi: tak — bo skoro mózg pyta, znaczy że Cię to obchodzi.

Sen o akceptacji lub odrzuceniu

Centralny element tego snu to nie ciało, ale reakcja otoczenia. Ktoś — rodzic, partner, społeczność — akceptuje lub odrzuca osobę z Twojego snu. Bardzo często to Ty jesteś tą osobą. Bem (1974), opracowując pojęcie psychologicznej androgynii, pokazała, że osoby łączące cechy uznawane za „męskie” i „kobiece” raportują wyższy dobrostan psychiczny — pod warunkiem że otoczenie ich w tym wspiera. Sen o odrzuceniu nie zapowiada realnego odrzucenia. Zwykle odzwierciedla Twój wewnętrzny lęk, że jakaś Twoja cecha (niekoniecznie związana z płcią) zostanie nieprzyjęta. Sen o akceptacji jest sygnałem przeciwnym — Twoja psychika oswaja się z czymś, co dotąd uważała za „nie do pokazania”.

Powtarzający się sen o interseksualności

Ten sam motyw wraca — co tydzień, co miesiąc, czasem przez lata. Powtarzające się sny tożsamościowe są sygnałem, że psychika nie zakończyła pewnego procesu. Nie znaczy to, że proces jest negatywny. King i DeCicco (2007) badali zależność między treścią snów a samopoczuciem i samookreśleniem; ich wnioski sugerują, że powtarzające się sny związane z tożsamością często towarzyszą długotrwałym, ważnym przemianom — coming outowi, akceptacji ciała po chorobie, powrotowi do siebie po toksycznej relacji. Jeżeli Twój sen wraca regularnie, potraktuj go jako temat warty rozmowy — z bliską osobą lub z terapeutą. Nie dlatego, że coś jest „nie tak”, ale dlatego, że psychika sama prosi o uwagę.

Co mówi psychologia?

Psychologia snu, opisując sceny niejednoznaczne płciowo, odwołuje się do kilku ramowych modeli. Każdy z nich oświetla inny aspekt doświadczenia.

Hipoteza ciągłości. Schredl i Hofmann (2003) w klasycznym badaniu pokazali silne i statystycznie istotne związki między aktywnościami i tematami zajmującymi człowieka na jawie a treścią jego snów. Mózg podczas snu nie generuje obrazów z próżni — przetwarza materiał, który dostarczyłeś mu w ciągu dnia. Jeżeli ostatnio Twoja głowa zajmowała się tematem płci, tożsamości, akceptacji, ról społecznych — sceny niejednoznaczne cieleśnie mają w czym osiąść. To wyjaśnia, dlaczego liczba takich snów rośnie u osób studiujących psychologię, gender studies, medycynę, ale też u tych, którzy po prostu zaczęli rozmowę o tożsamości w bliskiej rodzinie.

Model jungowski — anima, animus, indywiduacja. Dla Junga sen łączący męskie i kobieckie był obrazem psychicznej pełni. Coniunctio oppositorum, połączenie przeciwieństw, należy do najwyższych symboli indywiduacji — procesu stawania się sobą w pełni (Jung, 1968). To podejście, choć dziś rzadko używane w nurcie akademickim, wciąż jest produktywne w terapii pogłębionej. Bardzo wielu pacjentów po latach pracy nad sobą raportuje sny, w których ich ciało lub ciało partnera traci ostre kategoryzacje. To nie objaw zaburzenia. To często sygnał, że proces porządkowania siebie posuwa się dalej, niż się świadomie wydaje.

Teoria androgynii psychologicznej. Sandra Bem (1974) udowodniła, że osoby łączące cechy stereotypowo męskie (asertywność, decyzyjność) i stereotypowo kobiece (empatia, opiekuńczość) radzą sobie w życiu lepiej niż osoby zamknięte w jednym biegunie. Ta linia badań, kontynuowana m.in. przez Lippę (2005), pokazuje, że elastyczność tożsamościowa jest predyktorem zdrowia psychicznego. Sny o interseksualności mogą być nocną wersją tej elastyczności — psychika ćwiczy bycie pełniejszą wersją siebie.

Model obciążenia afektywnego. Levin i Nielsen (2007) wyjaśniają, dlaczego niektóre sny tożsamościowe są lekkie i ciekawe, a inne ciężkie i niepokojące. Dwa czynniki: poziom codziennego stresu (affect load) i indywidualna wrażliwość emocjonalna (affect distress). Jeżeli śnisz o ciele niejednoznacznym po stresującym tygodniu lub gdy jesteś osobą o cienkich granicach psychicznych w sensie Hartmanna (1991), sen prawdopodobnie będzie miał ładunek lękowy. Jeżeli przeciwnie — sen może być spokojny, niemal medytacyjny.

Kontekst społeczny. Diamond i Beh (2008) zwracają uwagę, że sposób, w jaki kultura opisuje interseksualność, dramatycznie się zmienił w ciągu ostatnich dwóch dekad. To, co kiedyś było tematem tabu, jest dziś przedmiotem otwartej debaty publicznej, prawnej i medycznej. Tę zmianę widzimy też w snach — coraz częściej zgłaszają je osoby bez osobistego doświadczenia tego tematu, ale zanurzone w nim medialnie. Nie ma w tym niczego patologicznego. Mózg karmi się tym, czym karmi się Twoja świadomość.

Co zrobić po takim śnie?

Niektóre sny zostawiają w człowieku dłuższy ślad niż inne. Jeżeli obudziłeś się z poczuciem, że coś ważnego się wydarzyło, oto kilka praktycznych kroków.

1. Nie diagnozuj się we śnie. Sen nie jest narzędziem medycznym ani prawnym. Nie ustala Twojej tożsamości seksualnej ani biologicznej. Jeżeli masz realne pytania o swoją cielesność, zadaj je lekarzowi (endokrynologowi, ginekologowi, urologowi) — nie nocnemu obrazowi. Domhoff (2003) w wielu pracach podkreśla, że sny mają znaczenie psychologiczne, nie medyczne. To jest podstawowa, ale często pomijana zasada.

2. Zapisz, co poczułeś. Nie chodzi o literacki opis sceny — chodzi o emocje. Czy czułeś ulgę, czy lęk? Wstyd czy ciekawość? Bliskość czy odrzucenie? Schredl (2014) podkreśla, że emocje we śnie są częściej diagnostyczne niż treść. Sen o tej samej scenie może oznaczać różne rzeczy w zależności od tego, co czułeś. Notatka pomaga wrócić do snu z dystansem.

3. Przyjrzyj się temu, co dzieje się na jawie. Czy ostatnio rozmawiałeś z kimś o płci, tożsamości, akceptacji? Czy oglądałeś film lub serial poruszający te tematy? Czy w Twoim otoczeniu jest osoba przechodząca tranzycję, coming out, kryzys tożsamości? Jeżeli tak — sen prawdopodobnie odzwierciedla zaangażowanie Twojej psychiki w ten zewnętrzny proces, a nie Twoją własną tożsamość. Jeżeli nie — pytanie staje się bardziej osobiste i warto je sobie zadać życzliwie.

4. Nie zakładaj, że sen oznacza najgorszy scenariusz. W sennikach internetowych łatwo natknąć się na interpretacje katastroficzne. Tymczasem badania Schredla i Reinharda (2011) konsekwentnie pokazują, że sny tożsamościowe są w ogromnej większości neutralne emocjonalnie po przebudzeniu — gorsze samopoczucie częściej zostawia interpretacja niż sen.

5. Kiedy porozmawiać ze specjalistą? Umów się na wizytę u psychologa lub psychoterapeuty, jeżeli: sny tożsamościowe powracają regularnie przez dłużej niż dwa miesiące i wpływają na Twoje samopoczucie w ciągu dnia; budzisz się z silnym wstydem, lękiem lub poczuciem winy, które utrzymuje się godzinami; sen wywołuje natrętne myśli o własnej cielesności, których nie potrafisz uciszyć; zaczynasz unikać bliskości fizycznej z partnerem lub partnerką z powodu tych snów. Każdy z tych sygnałów osobno jest powodem do rozmowy. Dwa lub więcej razem to mocna wskazówka, żeby nie odkładać.

6. Jeżeli to dotyczy realnej osoby z Twojego otoczenia. Sen rodzica o interseksualności dziecka, sen partnera o partnerze w trakcie tranzycji — to często sygnał, że Twoja psychika prosi o przygotowanie. Najlepsze, co możesz zrobić, to dać sobie czas na poznanie tematu (sięgnij po publikacje organizacji takich jak InterACT, polskie Stowarzyszenie Interpłciowość) i wrócić do bliskiej osoby z gotowością do słuchania, nie z gotową diagnozą.

Co mówią drukowane senniki?

Drukowane senniki nigdy wprost nie używały słowa „interseksualność” — to pojęcie stosunkowo nowe — ale każda tradycja miała własny sposób interpretowania snów o ciele łączącym cechy obu płci. Sprawdźmy, co mówiły największe.

Sennik egipski (Papirus Chester Beatty III)

Najstarszy zachowany sennik świata, datowany na ok. 1275 r. p.n.e., interpretował sny o ciele wymykającym się jednoznacznym kategoriom jako znak boskiej uwagi. Bóstwa egipskie — Hapi czy Mut — same łączyły cechy uznawane za męskie i kobiece, więc taki sen widziano jako kontakt z energią płodności i odnowy, a nie jako zły omen. Sen tego typu zalecał zwiększoną uwagę dla rytuałów oczyszczenia.

Sennik Artemidora z Daldis (II w. n.e.)

Artemidoros, autor pierwszego systematycznego sennika w historii, traktował każdy sen w zależności od statusu społecznego śniącego. Sen o ciele łączącym oba pierwiastki interpretował jako zapowiedź zmiany roli w społeczeństwie — kupiec mógł spodziewać się objęcia urzędu wymagającego nowych umiejętności, kobieta zamężna — przejęcia obowiązków, które dotąd należały do męża. Był to sen o przejściu, nie o tożsamości.

Sennik Ibn Sirina (VIII w. n.e.)

Najbardziej wpływowy klasyczny sennik kultury arabsko-islamskiej widział w takich snach przede wszystkim symbol ukrytej wiedzy. Osoba o cechach niejednoznacznych płciowo we śnie miała przynosić sekret, który zmieni życie śniącego — niekoniecznie zły, raczej taki, który wymaga odwagi w przyjęciu. Tradycja Ibn Sirina podkreślała, że reakcja śniącego we śnie jest ważniejsza niż sam obraz.

Sennik Millerów (1901)

Gustavus Hindman Miller, autor amerykańskiego bestsellera z początku XX wieku, w swoim pragmatycznym tonie opisywał sny o ciele „niezgodnym z naturą” jako ostrzeżenie przed konfliktem wewnętrznym, który może doprowadzić do impulsywnych decyzji. Zalecał spokojne rozważenie kierunku, w którym idą sprawy zawodowe i rodzinne, zanim podejmie się jakąkolwiek nieodwracalną decyzję. Ton Millera jest typowo wiktoriański — ostrzegawczy i moralizatorski.

Sennik ludowy polski

Polska tradycja ludowa, zebrana m.in. przez Stanisławę Niebrzegowską, łączyła sen o „ciele dwoistym” z motywem przemiany — narodzin, odrodzenia, przejścia z jednego stanu do drugiego. Działała tu klasyczna zasada inwersji: co dziwne we śnie, bywa zwiastunem dobrej zmiany na jawie. Sen o osobie łączącej cechy obu płci interpretowano jako zapowiedź ważnego rozstrzygnięcia w życiu rodzinnym.

Sennik psychologiczny (Freud, Jung, współczesność)

Freud widział w takich snach wyparte pragnienia i lęk przed ich rozpoznaniem. Jung przeciwnie — uważał, że sen łączący męskie i kobiecie jest jednym z najgłębszych symboli psychicznej całości, momentem indywiduacji, w którym anima i animus przestają być rozdzielone. Współczesna psychologia snu (Schredl, Domhoff) odchodzi od interpretacji symbolicznej na rzecz analizy emocji i kontekstu życiowego — pyta nie „co to znaczy”, ale „co się aktualnie dzieje”.

Konsensus: Pomimo dwóch i pół tysiąca lat dzielących te tradycje, ich interpretacje są zaskakująco zbieżne w jednym punkcie — sen o ciele łączącym pierwiastki męski i kobiecy jest snem o przejściu, całości lub ukrytej wiedzy. Żadna z głównych szkół nie traktuje go jako zapowiedzi nieszczęścia; dwie z nich (egipska i jungowska) wprost go dowartościowują.

Pytania i odpowiedzi

Zobacz takze

• Sen o własnej śmierci i przemianie
• Sen o dłoniach
• Broda we śnie
• Sen o zranieniu
• Sen o lokach
• Problemy ze snem